Hastalıklar

Amiloidoz: Nedenleri, Belirtileri, Tedavisi

Amiloidoz (amyloidosis), nadir ve ciddi bir protein depozisyonu (birikimi) hastalığıdır. Amiloidoz hastalığı, kalp, böbrekler, karaciğer, dalak, sinir sistemi, mide, bağırsak, eklemler, sinirler, yumuşak dokular ve cildi etkileyebilir. Bir doku veya organda amiloid proteinin birikimi arttıkça doku veya organın sağlıklı çalışmasını engellemeye başlar. Sonunda amiloid protein birikimi semptomlara ve organ yetmezliğine neden olur. Bu durum bazen çok ciddi bir klinik tabloya, hatta ölüme bile yol açabilir.

Amiloid, antikorlar gibi normal olarak çözünen proteinlerin yanlışlıkla katlanması ve bir fibril yapıya girmesi durumunda oluşan, lifli, çözünmeyen bir protein-karbonhidrat kompleksidir. Değişik amiloid türleri vardır ve her tür içerdiği ana protein bileşeni ile ayırt edilebilir. Amiloid protein yapısına göre AL (Amyloid Light Chain) protein ve AA (Amyloid Associated) protein olarak ikiye ayrılır. Dağılımına göre sistemik ve lokal, patogenezine göre ise primer ve sekonder olarak sınıflandırılmaktadır.

Amiloidoz nadir olduğu için teşhis genellikle gecikir veya konulmaz. Bu nedenle, bu hastalığın tam olarak kaç kişiyi etkilendiğini bilmek zordur. Bununla birlikte, Amerika Birleşik Devletleri’nde her yıl yaklaşık 4.000 kişinin AL amiloidoz geliştiği düşünülmektedir. Hastalık tipik olarak 55-65 yaşları arasında teşhis edilir.

Bu hastalık bir tür kanser olmamasına rağmen, multipl miyelom gibi bazı kan kanserleri, Hodgkin hastalığı ve ailesel Akdeniz humması (bağırsak rahatsızlığı) ile ilişkili olabilir. Bazen de uzun süre diyalize giren insanlarda görülür.

Amiloidoz Nedenleri ve Çeşitleri

Birçok farklı protein amiloid birikintilerinin oluşumuna neden olabilir, ancak sadece birkaçı önemli sağlık sorunlarıyla bağlantılıdır. Protein türü ve toplandığı yer amiloidozun türünü belirler. Amiloid birikintileri vücudunuzun tamamında (sistemik) toplanabilir veya sadece bir bölgede oluşabilir.

Aşağıdakiler de dahil olmak üzere farklı amiloidoz türleri vardır:

Primer (sistemik AL) amiloidoz: Hafif zincir (AL), tüm vücudu (sistemik) etkileyen ve başka bir ilişkili hastalık olmadan ortaya çıkan en yaygın amiloidoz türüdür. Bu durumda dokularda biriken amiloid proteinleri hafif zincirler olarak bilinirler. Ya kappa ya da lambda hafif zincirler olabilirler. AL amiloidoz plazma hücrelerinin bir bozukluğudur. Plazma hücreleri, enfeksiyonla savaşan bir protein türü olan immünoglobulinler veya antikorların üretiminden sorumlu bir beyaz kan hücresidir. AL amiloidozda, hafif zincir proteinler çarpık ve fazla üretilir, dokularda birikirler ve bir veya daha fazla organa zarar verebilirler. Etkilenen en yaygın organlar kalp, deri, dil, böbrekler, sinirler ve gastrointestinal sistemdir. AL amiloidoz plazma hücresi proteinlerinin aşırı üretimi ile ilişkili olduğundan, multipl miyelom ile bağlantılıdır.

İkincil (sistemik AA) amiloidoz: AA amiloidoz “sekonder amiloidoz” veya “inflamatuar amiloidoz” olarak da adlandırılır. Bu durumda dokularda oluşan amiloid protein A proteini olarak adlandırılır. AA amiloidoz, diyabet, tüberküloz, lupus, romatoid artrit ve inflamatuvar bağırsak hastalığı (Crohn hastalığı ve ülseratif kolit) gibi bazı kronik hastalıklarla ve bazı kanserler ile ilişkilidir. Ayrıca yaşlanmayla bağlantılı olabilir. AA amiloidoz, dalak, karaciğer, böbrekler, adrenal bezler ve lenf düğümlerini etkileyebilir. Lenf düğümleri, enfeksiyonla savaşan küçük fasulye biçiminde organlardır. Altta yatan hastalık tedavi edilirse bu amiloidoz tipi ortadan kalkacaktır.

Diyaliz ilişkili amiloidoz (DRA): Bu, yaşlı erişkinlerde ve diyalizi 5 yıldan fazla süren insanlarda daha sık görülür. DRA, kanda biriken beta-2 mikroglobülin birikintilerinden kaynaklanır. Birçok farklı dokuda oluşabilir, ancak en sık kemikleri, eklemleri ve tendonları etkiler.

Kalıtsal (ailesel) amiloidoz (AF): Bu nadir tip, aile bireylerinden geçen (aktarılan) bir genin mutasyonuyla oluşur. Karaciğerde yapılan anormal bir amiloid transtiretin (TTR) proteininin neden olduğu bir durumdur. Bu protein kalıtsal amiloidozun en yaygın formlarından sorumludur. AF, sinirleri, kalbi, karaciğeri ve böbrekleri etkileyebilir. Ayrıca kalıtsal amiloidozda üretilen proteinler karpal tünel sendromuna ve göz bozukluğuna da neden olabilir.

Senil sistemik amiloidoz (SSA): SSA, kalpte ve diğer dokularda TTR birikimine neden olur. Dominant tutulum, kalp tutulumu ve kalbin disfonksiyonuna neden olduğundan önceleri “senil kardiak amiloidoz” olarak bilinirdi. Genellikle yaşlı erkeklerde görülen SSA, restriktif kardiyomiyopati ve kalp çarpıntısına (aritmi) neden olabilir.

Organa özgü amiloidoz: Bu, deri de dahil olmak üzere tek organda amiloid proteinin birikimine neden olur (kutanöz amiloidoz). Bazı amiloid birikimleri Alzheimer hastalığına bağlı olsa da, beyin nadiren sistemik amiloidoz ile ilgilidir.

Risk Faktörleri

Amiloidozun bilinen bir risk faktörü yoktur. Sebep genellikle bilinmemektedir. Aşağıdaki faktörler sadece kişinin amiloidoz gelişme riskini artırabilir:

Yaş: Yaş ilerledikçe amiloidoz riski artar. AL amiloidoz için teşhis konulan kişilerin çoğu 40 yaşından büyüktür.

Cinsiyet: Amiloidoz erkeklerde kadınlardan daha sık görülür. Erkekler vakaların neredeyse yüzde 70’ini oluşturmaktadır.

Irk: Afrika kökenli Amerikalılar, diğer ırklardan daha çok kalıtsal amiloidoz riski altındadır.

Tıbbi öykü: Bir enfeksiyon veya inflamatuar hastalığa yakalanmanız, AA amiloidozuna yakalanma olasılığınızı artırır.

Böbrek sağlığı: Böbrekleriniz hasar görürse ve diyalize ihtiyaç duyarsanız, yüksek risk altında olabilirsiniz.

Aile öyküsü: Aile bireylerinde amiloidoz varsa, mutasyona (genetik değişikliğe) uğramış gen diğer aile bireylerine de aktarılabilir.

Diğer hastalıklar: Araştırmalar, Multipl miyelomalı kişilerin % 12-15’sinde de AL amiloidoz geliştiğini gösteriyor.

Amiloidozun Belirtileri Nelerdir?

Amiloidozun semptomları, amiloid proteinin oluşumundan etkilenen doku veya organların sayısına bağlı olarak geniş çeşitlilik gösterebilir. Amiloidoz olan insanlar aşağıda listelenen semptom veya belirtilerin çoğunu yaşayabilir. Bazen de bu belirtilerin hiçbirine rastlanmayabilir. Bu belirtilerin tümü amiloidozdan başka hastalıklara benzer semptomlara sahip olabileceğinden, amiloidozun teşhis edilmesini zorlaştırabilir.

Kalp etkilendiğinde görülen belirtiler:

  • Nefes darlığı
  • Hızlı, yavaş veya düzensiz kalp atış hızı
  • Göğüs ağrısı
  • Düşük kan basıncı, baş dönmesine neden olabilir

Böbrekler etkilendiğinde:

  • Ayaklarda ve göz çevresinde şişkinlik (böbrek yetmezliği belirtileri)
  • Sıvı birikimi (ödem)
  • İdrarda yüksek protein seviyesi (köpüklü idrar)

Gastrointestinal sistem etkilendiğinde:

  • İştahsızlık
  • İshal
  • Mide bulantısı
  • Karın ağrısı
  • Kilo kaybı
  • Yedikten hemen sonra doluluk hissi

Sinirleriniz etkilendiğinde:

  • Ağrı, ellerde, ayaklarda ve alt bacaklarda karıncalanma ve uyuşma
  • Ayakta iken baş dönmesi
  • Mide bulantısı
  • İshal
  • Soğuk veya ısı hissetmeme

Beynin dışındaki sinirler etkilendiğinde

  • Denge problemleri
  • Mesane ve bağırsak kontrol sorunları
  • Terleme sorunları
  • Karıncalanma ve zayıflık
  • Vücudunuzun kan basıncını kontrol etme yeteneği ile ilgili bir sorun yüzünden ayakta durduğunuzda hafif baş dönmesi

Amiloidozun ortaya çıkabilecek genel belirtileri ise şunlardır:

  • Yorgunluk, aşırı tükenmişlik
  • Açıklanamayan kilo kaybı
  • Anemi (düşük düzeyde kırmızı kan hücresi)
  • Karpal tünel sendromundan kaynaklanabilecek zayıf el becerileri
  • Bacaklarda ve ayaklarda karıncalanma ve uyuşma
  • Göz çevresinde deri döküntüsü, cilt değişiklikleri
  • Eklem ağrıları
  • Nefes darlığı
  • Dil şişmesi (makroglossi)
  • Kabızlık ile dönüşümlü ishal

Nasıl Teşhis Edilir?

Amiloidozu teşhis etmede kapsamlı bir fizik muayene ve tıbbi geçmişinizin detaylı ve doğru bir şekilde anlatılması önemlidir. Amiloidozun semptomları başka hastalıkların semptomlarına benzer olduğundan yanlış teşhis yaygındır. Doktorunuz fiziki muayene ve tıbbi geçmişinizi öğrendikten sonra teşhise yardımcı olması için aşağıdaki testleri kullanabilir:

Kan ve idrar testleri: Bu testler amiloid protein seviyelerini değerlendirmek için yapılabilir. Kan testleri ayrıca tiroid ve karaciğer fonksiyonlarınızı kontrol edebilir.

Biyopsi: Kan ve idrar testleri vücutta anormal bir protein ortaya çıkarabilir, ancak amiloidozu kesin olarak teşhis etmenin tek yolu mikroskop altında analiz için bir doku örneği almaktır. Karaciğer, sinirlerden, böbreklerden, kalpten, karın yağından veya diğer organlardan bir numune alınır. Doku parçasını analiz etmek, doktorunuza amiloid birikiminizin hangi tür olduğunu bulmasına yardımcı olabilir.

Ultrason: Ultrason, iç organların görüntüsünü oluşturmak için ses dalgalarını kullanır. Amiloid proteinden etkilenen alanlar, ses dalgalarına karşı sağlıklı dokudan farklı bir tepki verir. Ses dalgaları bilgisayarda görüntü haline dönüştüğünde, doktor vücudun içindeki bu alanları bulabilir. Ayrıca genişlemiş organları saptamak için de abdominal bölgenin bir ultrasonu kullanılabilir.

Kemik iliği aspirasyonu ve biyopsisi: Kemik iliği kemiklerinizin içindeki süngerimsi dokudur. Hem katı hem de sıvı kısmı vardır. Kemik iliği aspirasyonu, kemiklerinizin içinden iğne ile az miktarda sıvı çıkarma işlemdir. Kemik iliği biyopsisi ise az miktarda katı dokunun çıkarılması işlemidir. Bu testler birlikte veya ayrı olarak yapılabilir. Numuneler bir laboratuara gönderilir ve burada anormal hücreler kontrol edilir.

Kalp değerlendirmesi: Bir kalp değerlendirmesi, bir elektrokardiyografi (EKG veya ECG) ve ekokardiyografi (EKO) dahil olmak üzere kalpteki yapısal anormallikleri arar ve kalp duvarlarının hareketini inceler.

Bir teşhis yapılırsa, doktorunuz hangi türe sahip olduğunuzu bulacaktır. Bu, immünokimyasal boyama ve protein elektroforezi gibi testlerle yapılabilir.

Amiloidoz Tedavisi

Amiloidozun herhangi bir tedavisi yoktur. Doktorunuz, amiloid oluşturan proteinin gelişimini baskılamak ve belirtilerinizi yönetmek için bazı tedaviler uygulayabilir. Amiloidoz başka bir durumla ilişkiliyse, tedavi altta yatan koşulu hedefleyecektir. Spesifik tedavi, hangi amiloidoz türünün olduğuna ve kaç organın etkilendiğine bağlıdır.

Genel tedaviler:

Bu ilaçlar amiloidoz belirtilerini kontrol etmek için kullanılır:

  • Ağrı kesiciler
  • İshal, mide bulantısı ve kusmayı yöneten ilaçlar
  • Vücudunuzdaki sıvı birikimini azaltmak için diüretikler
  • Kan pıhtılarını önlemek için kan incelticiler
  • Kalp atış hızınızı kontrol etmek için kullanılan ilaçlar

Diğer tedaviler, sahip olduğunuz amiloidoz türüne göre yapılır.

AL amiloidoz:

Bu tür kemoterapi ile tedavi edilir. Bu ilaçlar genellikle kanseri tedavi etmek için kullanılır, ancak amiloidozda amiloid protein üreten anormal kan hücrelerini de yok eder. Kemoterapi sonrası, zarar görmüş kemik iliği hücrelerinin yerini alacak bir kök hücre / kemik iliği nakline ihtiyaç duyulabilir.

AL amiloidozun tedavisinde kullanabileceğiniz diğer ilaçlar arasında şunlar bulunur:

Proteazom inhibitörleri: Bu ilaçlar, proteazomlar adı verilen proteinleri parçalayan maddeleri bloke eder.

İmmünomodülatörler: Bu ilaçlar aşırı aktif bir bağışıklık sisteminin tepkisini hafifletir.

AA amiloidoz:

Bu tür sebeplere göre değerlendirilir. İltihaplanmayı azaltmak için güçlü anti-inflamatuar ilaçlar, steroidler kullanılır. Bakteriyel enfeksiyonlara karşı ise antibiyotikler uygulanır.

Cerrahi

Amiloidoz tedavisinde kullanılan cerrahi, organ transplantasyonu (organ nakli) içerebilir. Karaciğer transplantasyonu, belirli kalıtsal amiloidoz tiplerinin tedavisinde etkilidir. Böbrek ve kalp transplantasyonu da iyi işleyebilir. Bununla birlikte, organ transplantasyonu tüm hastalar için, özellikle de organlarında biriken amiloid protein seviyesi çok olanlara uygun olmayabilir.

Kök Hücre Transplantasyonu / Kemik İliği Transplantasyonu

Kemik iliği / kök hücre nakli, kemik iliğinde amiloid protein üreten plazma hücrelerinin önce yüksek doz kemoterapi ile yok edildiği ve daha sonra hematopoietik kök hücrelerin yerini aldığı tıbbi bir prosedürdür. Hematopoietik kök hücreler hem kan dolaşımında hem de kemik iliğinde bulunan kan yapan hücrelerdir. Günümüzde, bu prosedür daha çok kemik iliği nakli yerine periferik kan kök hücre nakli olarak adlandırılır, çünkü gerçek kemik iliği dokusu değil, tipik olarak nakledilen kan dolaşımından toplanan kök hücrelerdir.

Bazı normal organ fonksiyonlarına sahip olan amiloidozlu bazı insanlar için, periferik kan kök hücre nakli faydalı olabilir. Bu işlem sırasında hastaya amiloid proteinleri oluşturan kan hücrelerini yok etmek için yüksek doz kemoterapi verilir. Hasta sağlıklı periferik kan kök hücrelerini alır; bu hücreler vücudun sağlıklı kan hücrelerini tekrar yapmaya başlamasına izin verir. Yüksek doz kemoterapi ve periferik kan kök hücre nakli ile sağkalım önemli ölçüde iyileşebilir. Bununla birlikte, birçok hasta da amiloid proteini birikimi diğer organların işlevini etkilediğinden bu tedaviyi alamıyor.

Kök hücre transplantasyonunu önermeden önce doktorlar hastayla bu tedavinin riskleri hakkında görüşecek ve hastalığın türü, herhangi bir önceki tedavinin sonuçları ve hastanın yaşı ve genel sağlığı gibi diğer bazı faktörleri göz önüne alacaklardır.


YASAL UYARI: Yayınlanan makalenin tüm hakları Saglik.wiki'ye aittir. Sağlık.wiki web sitesinde yer alan yazılı ve görsel içerik; izinsiz olarak kaynak gösterilse dahi kısmen ya da tamamen kopyalanamaz, başka yerde kullanılamaz.

Diğer Yazılar

Başa dön tuşu