Çocuk SağlığıHastalıklar

Ataksi Telenjiektazi: Nedenleri, Belirtileri, Tedavisi

Ataksi telenjiektazi (ataxia telangiectasia, AT), nadir görülen kalıtsal bir hastalıktır. Ataksi telenjiektazi, sinir sistemini, bağışıklık sistemini ve diğer vücut sistemlerini etkileyebilir. Bu hastalık ayrıca louis-bar sendromu, serebello-okülokütanöz telanjiektazi ve ataksi telenjiektazide immün yetmezlik olarak da adlandırılmaktadır. AT, genellikle 5 yaşından önce, erken çocukluk döneminde (yürümeye başlama aşamasında) başlayan koordinasyon hareketlerinde ilerleyen zorluklarla (ataksi) karakterizedir.

Etkilenen çocuklarda genellikle yürüme zorluğu, denge ve el koordinasyonu ile ilgili sorunlar, istemsiz sarsıntı hareketleri (Korea), kas seğirmeleri (miyoklonus) ve sinir fonksiyonundaki rahatsızlıklar (nöropati) gelişir. Gözde ve cildin yüzeyinde meydana gelen telanjiektazlar olarak adlandırılan genişlemiş kan damarlarının küçük kümeleri de bu durumun karakteristiğidir.

Etkilenen bireyler, kanlarında alfa-fetoprotein (AFP) adı verilen bir proteine yüksek miktarda sahip olma eğilimindedirler. Bu proteinin seviyesi normal olarak hamile kadınların kan dolaşımında artar, ancak ataksi-telanjiektazi olan bireylerin AFP’yi neden yükselttiği veya bu bireylerde ne gibi etkileri olduğu bilinmemektedir.

Ataksi-telanjiektazi olan insanlar genellikle zayıflamış bir bağışıklık sistemine sahiptir ve birçoğu kronik akciğer enfeksiyonları geliştirir. Ayrıca kanser geliştirme, özellikle kan oluşturan hücrelerin kanseri (lösemi) ve bağışıklık sistemi hücrelerinin kanseri (lenfoma) riskleri de yüksektir. Daha uzun yaşayan AT’li bireylerde yumurtalık kanseri, meme kanseri, tiroid kanseri, tükürük bezi tümörleri, mide kanseri, leiomyomlar (düz kas tümörleri) ve melanom gibi kanser türleri de bildirilmiştir. Ayrıca etkilenen bireyler, tıbbi röntgen de dahil olmak üzere radyasyon maruziyetinin etkilerine çok duyarlıdırlar.

Bazı araştırmalar, bir ATM mutasyonunun taşıyıcıları olan bireylerin meme kanseri riski altında olabileceğini göstermiştir. AT hastalığına neden olan mutasyonların taşıyıcıları olan bireylerin kanser riski, genel popülasyondan 2-4 kat daha fazla arttığı tahmin edilmektedir; ancak kesin risk belirsizdir. Taşıyıcıların meme kanseri dışında başka herhangi bir kanser türü için artan bir risk altında olduğuna dair kesin bir kanıt yoktur.

Ataksi telenjiektazili çocuklar yürümeyi zor ve geç öğrenceklerdir ve yürümeye sallanarak veya sendeleyerek başlayacaktır. Bu çocukların motor becerileri normalden daha yavaş gelişecektir, bu da denge sistemi sorunlarına ve beraberinde konuşma bozukluğuna yol açacaktır. Bununla beraber bu çocuklar gözleriyle nesneleri takip etme yeteneğini de kaybederler.

Bu çocuklar 7-8 yaşına geldiğinde genellikle gerekli kas kontrolünü kaybederler ve 10-12 yaşına kadar da çoğu tekerlekli sandalyeye mahkum kalır. Nörolojik sorunlar iletişim yeteneklerini olumsuz etkilesede AT’li insanlar genellikle ortalama veya ortalamanın üzerinde bir zekaya sahiptirler.

Ataksi (ataxia):

Ataksi, beyincik olarak bilinen beynin bir kısmında yavaş yavaş ilerleyici bir dejenerasyon başlangıcıdır. Ataksi, kasların birbiriyle ilşkisiz çalışması sonucu istemli hareketlerin düzensiz seyretmesi, vücut hareketlerinde uyumsuzluk durumudur. Bu, kas kontrolü eksikliğine yol açar ve sonunda hastayı bir tekerlekli sandalye ile sınırlar. Kötüleşen ataksili çocukların yazma yeteneğini kaybetmesine, konuşmalarda yavaşlamaya ve pelteleşmesine sebep olur. Ataksi ayrıca göz hareketleri kontrol etmeyide zorlaştırır.

Telanjiektazi (telangiectasia):

Telanjiektaziler, deri veya mukoza zarının yüzeyine yakın bulunan genişlemiş kan damarlarıdır. Genellikle güneş ışığına maruz kalan gözlerin köşelerinde (göz akında), kulak, dudak, burun, parmaklar ve yanak yüzeyi üzerinde görünür. Bazen ince ve ağa benzer görünüşlerinden dolayı “örümcek damarları” olarak bilinirler. Derinin altındaki küçük kan damarları­nın boyutlarının genişlemesi, kızarıklı­ğa ve “kırılmış damar” görüntüsüne ne­den olur.

Ataksi Telenjiektazi Ne Kadar Yaygındır?

Ataksi-telenjiektazi herhangi ırk ya da cinsiyet görülebilir. AT dünya çapında her 40.000 – 100.000 doğumda 1 görülür. ABD nüfusunun yaklaşık %1’i veya yaklaşık 2.5 milyon insanın ataxia-telangiectasia taşıyıcısı olduğuna inanılmaktadır. Hem erkekler hem de kadınlar eşit şekilde etkilenir. AT’li birçok çocuğun, özellikle de küçük yaşta ölen çocukların hiçbir zaman doğru bir şekilde teşhis edilmediğine inanılmaktadır. Bu nedenle, bu hastalığın aslında çok daha yaygın olduğu da düşünülmektedir.

Ataksi Telenjiektazı Hastalığının Nedeni

AT, otozomal resesif bir özellik olarak kalıtılır. Bozukluk, kromozom 11’in (11q22.3) uzun koluna (q) eşlenmiş olan, ATM olarak bilinen bir genin değişimlerinden (mutasyonlar) kaynaklanır.

ATM geni, hücre bölünmesini kontrol etmeye yardımcı olan ve DNA onarımında yer alan bir proteinin yapılması için talimatlar sağlar. Bu protein sinir sistemi ve bağışıklık sistemi dahil olmak üzere çeşitli vücut sistemlerinin normal gelişimi ve aktivitesinde önemli bir rol oynar. ATM proteini, hasarlı veya kırılmış DNA ipliklerini tanımak ve kırık iplikleri sabitleyen enzimleri harekete geçirerek DNA onarımını koordine etmek için hücreleri desteklemektedir. Hasarlı DNA ipliklerinin etkili onarımı, hücrenin genetik bilgilerinin stabilitesini korumaya yardımcı olur.

ATM genindeki mutasyonlar ATM proteininin işlevini azaltır veya ortadan kaldırır. Bu protein olmadan hücreler kararsızlaşır ve ölür. Koordine edici hareketlerde rol oynayan (beyincik) beynin içindeki hücreler, özellikle ATM proteininin kaybından etkilenir. Bu beyin hücrelerinin kaybı, ataksi-telanjiektazinin bazı hareket problemlerine neden olur. ATM genindeki mutasyonlar, hücrelerin DNA hasarlarına doğru tepki vermesini de önler, bu da DNA iplikçiklerinde kırılmaların meydana gelmesine izin verir ve kanserli tümörlerin oluşumuna yol açabilir.

Resesif genetik bozukluklar, bir birey her bir ebeveynden aynı anormal (mutasyonlu) geni miras aldığında ortaya çıkar. Birey hastalık için bir anormal gen alırsa, kişi hastalık için taşıyıcı olur, ancak genellikle semptom göstermez. Anne ve babanın (kusurlu gen) taşıyıcı olması durumunda her gebelikte hasta bir çoçuğa sahip olma riski %25, kendileri gibi taşıyıcı bir çocuğa sahip olma riski %50 ve her iki ebeveynden normal genler alması ve genetik açıdan normal olma şansı %25’dir.

Ataksi Telenjiektazi Belirtileri

Ataksi-telenjiektazi olan çocuklar doğumda normal görünür ve bir sorun varsa yürüme çağında belirgin hale gelir. Beynin bir parçasının ilerleyici dejenerasyonu ile ilgili ataksi sonuçları ve ilerleyici nörolojik bozukluk belirtileri şunlardır:

  • Kararsız, dengesiz ve sarsıntılı yürüyüş
  • Ataksi (kas kontrolü eksikliği)
  • Normal yaşıtlarına gör geç yürüme
  • Ekstremite koordinasyonu zorlaşır
  • Konuşmada yavaşlama ve zorlanma
  • Donuk, üzgün ve dikkatsiz yüz özellikleri
  • Düşünme hızı yavaşlaması ile sonuçlanan zihinsel bozulma
  • Yutma güçlüğü
  • Güneş ışıklarına maruz kaldığında deride renk değişikliği
  • Ciltte, burunda, kulaklarda, dirseklerde ve diz içlerinde genişlemiş damarlar
  • Göz akında büyümüş kan damarları
  • Sarsıntılı ve anormal göz hareketleri
  • Erken yaşlanma ve saçlarda erken beyazlama
  • Nöbet geçirmeler
  • Radyasyon duyarlılığı (Röntgen, tomografi, MR)
  • Solunum yolu enfkesiyonları (yinelenen)
  • Şeker hastalığı (Diabetes Mellitus)
  • Tekrarlayan bronşit
  • Büyüme eksikliği ve kambur duruş
  • İltihaplı mukoza
  • İstemsiz göz hareketleri
  • Küçük testis ve anormal yumurtalıklar

Ataksi Telenjiektazi Teşhisi

Ayrıntılı bir hasta öyküsü, kapsamlı bir klinik değerlendirme, karakteristik semptomların tanımlanması, kan testleri, manyetik rezonans görüntüleme (MRI) ve karyotipleme gibi çeşitli özel testlerle ataksi telenjiektazinin tanısı konulabilir.

  • Kan testleri: Kan testleri, vakaların yaklaşık % 85’inde görülen yüksek alfa-fetoprotein (AFP) seviyelerini tespit edebilir. Kan testleri ayrıca yüksek karaciğer enzimlerini de ortaya çıkarabilir.
  • Manyetik rezonans görüntüleme (MRI): MRI sırasında, manyetik alan ve radyo dalgaları beynin enine kesitsel görüntülerini oluşturmak için kullanılır, bu da ilerleyici serebellar atrofiyi gösterebilir.
  • Karyotipleme: Karyotipleme, kromozomal anormallikleri tespit eden özel bir testtir. Etkilenen bireylerde bu gibi kromozomal anormalliklerin sıklığı artmaktadır.
Ataksi Telenjiektazi Tedavisi

Ataksi telenjiektazi hastalığının ne yazık ki bir tedavisi yoktur ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak için de hiçbir yol bulunamamıştır.

Şu anda yürütülen tedaviler kısmen bazı belirtileri hafifletmeye yöneliktir. AT nadir bir hastalık olduğundan çok az araştırma verileri mevcuttur. Fiziksel, mesleki ve konuşma terapisi esnekliğini korumaya yardımcı olmak için kullanılır, enjeksiyonlar hastaların AT bağışıklık sistemlerini ek yardımcı gama-globulin ve yüksek doz vitamin rejimler bazı ılımlı sonuçları ile yürütülmektedir.

Ataksi-Telenjiektazide Tahmini Yaşam Süresi (Prognoz)

AT’li hastalar genellikle erken veya orta 20’li yaşlarda solunum yetmezliği veya kanserden hayatını kaybetmektedir. Nadiren bazı hastalar 40’lı ve 50’li yaşlara kadar yaşayabilmektedir. Bu hastalıktan en sık görülen ölüm nedenleri kanser, akciğer enfeksiyonu ve akciğer yetmezliğidir.


YASAL UYARI: Yayınlanan makalenin tüm hakları Saglik.wiki'ye aittir. Sağlık.wiki web sitesinde yer alan yazılı ve görsel içerik; izinsiz olarak kaynak gösterilse dahi kısmen ya da tamamen kopyalanamaz, başka yerde kullanılamaz.

Diğer Yazılar

Başa dön tuşu